محرم در تمام ايران و ساير كشورهايي كه مسلمان نشين هستند از حرمت خاصي برخوردار است و آنقدر اين موضوع مردم را با خود عجين كرده است كه هر قدر از آن مي گذرد نه تنها كمرنگتر نشده كه مردم در برپايي آن بيشتر جد و جهد مي كنند و آنرا محترم مي شمارند حال ابتدا قدري در مورد واقعه ماه محرم و خصوصا" تاسوعا و عاشورا بطور كلي مطالبي را عرض مي كنم و سپس به مراسم ماه محرم در اندج عزيز مي پردازم .

ماه محرم نخستين ماه تقويم اسلامي يا هجري قمري مي باشد و از جمله ماههاي حرام است .

واقعه ماه محرم كه مورد نظر ماست و مهمترين واقعه اين ماه مي باشد روز دهم ماه محرم سال 61 هجري قمري است كه مطابق با 21 مهر سال 59 هجري شمسي مي باشد . در اين روز بزرگ پيشواي سوم شيعيان يعني امام حسين (ع) به شهادت مي رسد .

سابقه سوگواري و برپايي عزاداري براي امام حسين (ع) به اولين روزهاي بعد از عاشوراي سال

 61 هجري بر مي گردد و اولين مراسم سوگواري را زينب (س) در مسجد كوفه براي امام حسين (ع) برگزار كرد و قبل از آن در كنار اجساد شهداي كربلا برگزار مي شد . در ماه محرم و به ويژه در روز عاشورا شيعيان و بسياري از افراد اهل سنت به سوگواري براي امام حسين (ع) مي پردازند هر چند كه اين سنت در زمان امامان مرسوم بوده است اما به تدريج تبديل به يك رسم اجتماعي گشته است و در مناطق مختلف به صورت يك آئين مردمي درآمده است از جمله اين مراسم كه در مناطق مختلف برگزار مي شود مي توان به سينه زني ، زنجير زني و حمل علامت و علم اشاره كرد .

البته متاسفانه گاهاً اين رسوم به صورت غير اسلامي و غير عقلاني پيش رفته و نتيجه آن آسيب رساندن به بدن بوده است كه اين خود مخالف عقل و منطق و بر خلاف فتواي  مراجع بوده است كه اميد آن مي رود كه اين رسومات انحرافي با وجود اينكه خيلي محدود شده است به كلي جمع شود .

اما نكته جالب اينكه سوگواري عاشورا مخصوص مسلمانان نيست مثلاً در ايران ارمني ها و زرتشتيان نيز دستجات عزاداري دارند .

و يا در كشورهايي نظير جامائيكا و ترينيداد و توباگو و ... نيز تمامي گروه هاي قومي و مذهبي در مراسم عزاداري و سوگواري شركت مي كنند .

اما محرم در ميان مسلمانان خاصه شيعيان از شور و جلوه خاص تري برخوردار است و در ايران نيز شايد پرشورتر از اكثر كشورهاي اسلامي اين مراسم برگزار مي گردد و در تمام شهرها و روستاها اين ماه محترم و عزيز شمرده مي شود .

حال محرم در اندج :

در مورد قدمت برپايي مراسم ماه محرم در اندج بايد عرض كنم بر حسب اطلاعات كسب شده از بزرگترها كه آنها نيز خود خيلي ها را از اجداد خود شنيده اند و بياد دارند ، مي توان اينگونه عنوان كرد كه از سالهاي خيلي دور همواره مراسم ماه محرم در اندج با شور خاصي برپا مي شده و مردم در جهت پاسداشت آن با هم همكاري داشته اند و براي آن حرمت خاصي قائل بوده اند مراسم مذكور با اندك تغييراتي در گذر زمان به شيوه اي كه در ذيل توضيح داده مي شود و در سالهاي اخير كه خود شاهد آن بوده ام نيز تكرار شده و قطعاً در آينده نيز ادامه خواهد داشت البته تغييرات در نوع مراسم طبيعي مي باشد .

از آنجائيكه روستاي  اندج با روستاهاي كوچنان و دك همجوار مي باشد و با ايندو روستا ارتباط فرهنگي ، اجتماعي و كاري زيادي دارد در قسمتي از اين مراسم كه ذيلاً به تفصيل در مورد آن توضيح مي دهم در برپايي عزاداري اين ايام به اتفاق يكديگر آنرا انجام مي دهند . لذا قسمتي از اين مراسم طبيعتاً در مورد روستاهاي عنوان شده نيز مشترك مي باشد .

از چند روز مانده به شروع ماه محرم بزرگترها و جوانترها همه درصدد تمهيدات لازم جهت برگزاري مراسم بر مي آيند و شايد بانيان اصلي از هفته ها  و ماهها قبل در اين رابطه در تلاشند . تلاشهايي از قبيل تميز كردن حسينيه ، زدودن گرد و غبار از آن ، آماده كردن و شستن ظروف و نصب پرچمها و دعوت كردن از واعظ و مداح ساير كارهاي ديگر .

اما به محض شروع ماه محرم از همان شب اول همه اهالي روستا در حسينيه محل گرد هم مي آيند و از شب اول نيز مداحي و وعظ در اين رابطه شروع مي شود و كاستيهاي موجود اصلاح مي شود تا قبل از شب هشتم ماه محرم از  ميهمانان حاضر در حسينيه پذيرايي مختصري در حد صرف چاي و احتمالاً نذورات ديگر به عمل مي آيد اما از شب هشتم ماه پذيرايي به شكل شام هم به اين مراسم اضافه مي شود و در روز بعد يعني در روز هشتم ماه محرم طبق يك رسم ديرينه و زيبا مردم روستاي كوچنان در قالب دسته هاي عظيم سينه زني و عزاداري به روستاي اندج مي آيند و مردم اندج نيز از ساعتها قبل از حضور آنها در ابتداي محل به استقبال عزادارن حسيني مي روند( لازم به ذكر است كه مردم ايندو روستا در اجراي مراسم مشترك و رفتن به روستاي همديگر در طول تاريخ چنان مقيد بوده اند و هستند كه اختلافات جزئي و كدورتهاي مقطعي هم نتوانسته مانع برگزاري اين مراسم مشترك شود) و ضمن خوش آمد گويي و پذيرايي از آنها و قرباني كردن گاو و گوسفند قدومشان را  به ديده منت مي گذارند .


در مسير مربوطه از ابتداي محل (ايستگاه اندج ) تا امامزاده روستا مردم اندج در كنار عزداران كوچناني آنها را مشايعت مي كنند تا اينكه به امامزاده روستا مي رسند در آنجا نيز پس از زيارت و قرائت فاتحه ابتدا همه در كنار هم و با شور خاصي به خواندن زيارت وارث مي پردازند .

پس از آن اندجيها ، كوچنانيهاي عزيز را به اسكان در حسينيه و استراحت و پذيرايي دعوت مي كنند و پس از پذيرايي اوليه برپايي مراسم عزاداري در داخل حسينيه مجدداً شروع مي شود و پس از مراسم سينه زني و نوحه خواني  و روضه خواني و اقامه نماز جماعت پذيرايي نهار انجام مي شود و پس از آن با بدرقه اندجيها هيات سينه زني عزاداران حسيني روستاي كوچنان به سمت روستاي خود راهي مي شوند البته مردم كوچنان سر راه برگشت خود به روستاي دك سري مي زنند و در آنجا نيز مراسمي بجا مي آورند .

در اينجا ذكر يك نكته ضرورت دارد و آن اينكه هيات سينه زني روستاهاي ذكر شده در جلوترين قسمت با يك نمادي كه به شكل يك علم چوبي بلندي كه با  پارچه هاي رنگارنگ ، ملون شده و در راس آن يك جزء فلزي دارد همراه هستند كه در پيشاپيش دسته هاي سينه زني آنرا حركت مي دهند لذا در پشت سر علم با مشخصات ذكر شده مردم حركت مي كنند و عزاداري مي كنند .

نكته ديگر اينكه معمولاً رسم قديمي بر اين بوده كه طايفه خاصي كه خود را به عنوان علمدار مي دانند بيشتر حمل علم را بر عهده مي گيرند .  و اين علم مخصوص هر روستا اندازه يكسان و واحدي ندارد و علم روستاي كوچنان مرتفع ترين و علم روستاي دك كوتاهترين است كه احتمالاً اين قضيه متاثر از كثرت و تعداد نفوس هر روستا مي باشد بنحويكه كوچنان پر جمعيت ترين و دك كم جمعيت ترين است .

در شب نهم محرم كه مصادف با شب تاسوعاي حسيني است مراسم عزاداري شكوه بيشتري دارد و طولاني تر است  در اين شب عزيز كه آنرا متعلق به حضرت عباس (ع) مي دانند مردم اندج تا نزديك سحرگاه با مداحي قديمي ترها و جوانترها مراسم بسيار باشكوهي را ايجاد مي كنند و با روضه خواني ها و نوحه ها و ادعيه ها شب را سپري مي كنند و جهت اجراي مراسم ويژه فرداي آن شب يعني روز تاسوعا در روستاي كوچنان برنامه ريزي مي كنند و در ساعت خاصي مقرر مي كنند كه در پشت علم  كه در پيشاپيش جمعيت حركت مي كند تجمع يافته و آماده حركت شوند . معمولاً جمعيت به مرور اضافه شده تا اينكه در نزديكي روستاي كوچنان به همديگر ملحق مي شوند و در آنجا در قالب يك دسته سيني زني منسجم و با شكوه كه معمولاً از 2 قسمت تشكيل شده و بانوان در پس آن حركت مي كنند به سمت روستا پيش مي رو ند   در حدود يك كيلومتري روستاي كوچنان هيات سينه زني اندج و دك به همديگر ملحق مي شوند و ادامه مسير را  ايندو در قالب يك هيات طي مي كنند و مراسم خود را بجا مي آورند. 

مردم محترم روستاي كوچنان نيز همانند اندجيها و متاثر از يك رسم ديرينه به  استقبال هيات اندجي آمده و با پذيرايي و خوش آمد گويي و همراهي ، هيات اندجي را به سمت امامزاده روستا راهنمايي مي كنند و در اين مسير قربانيهاي خود را نثار پاسداشت اين ماه و عزيز مي كنند .

و در روز تاسوعا نيز به اتفاق مردم اين سه روستا قرائت زيارت وارث و فاتحه خواني را انجام ميدهند و اين بار هم پس از اسكان در حسينيه روستاي كوچنان و پذيرايي هاي آنها مراسم ويژه و تاسوعاي حسيني با شكوه و خلوص هر چه تمامتر اقامه مي گردد و پس از نوحه خواني ، روضه خواني و خواندن نماز جماعت ، پذيرايي نهار انجام مي شود و پس از آن مردم اندج روستاي كوچنان را با بدرقه مردم عزادار كوچناني به سمت روستاي دك ترك مي كنند .

در ابتداي روستاي دك نيز مردم عزيز اين روستاي كوچك از اندجيها استقبال مي كنند و آنها نيز در اين استقبال قربانيهايي را همراه دارند و مردم را به سمت حسينيه خود رهنمون مي كنند و در آنجا نيز ضمن پذيرايي مجدداً مراسم مختصري از عزاداري اقامه مي شود .

و پس از آن مردم اندج به سمت روستاي خود بر مي گردند و در شب اخير كه شب عاشورا مي باشد شايد با شكوه ترين مراسم شبانه را شاهد باشيم كه همراه با سينه زني هاي با شكوه و روضه خواني و پذيرايي از عزاداران مي باشد در گذشته ها بيشتر ظاهراً دسته سينه زني به شكل دايره وار كه هر فرد ديگر را با يك دست خود گرفته و با دست ديگر سينه زني مي كرده ، بوده و با خواندن اشعاري به سينه زني مي پرداختند .

امروزه كمي تغيير كرده و كمتر به شكل قديمي سينه زني مي كنند ولي به هر حال اين مراسم در طي زمان تغييرات جزئي داشته است از ابتداي  شب تا سحرگاه اين روال ادامه دارد و پس از خواندن زيارت عاشورا كه گاهاً تا صبح ادامه مي يابد پس از اقامه نماز صبح مردم به سمت منازل خود مي روند تا قدري استراحت كرده و آماده اجراي مراسم عاشورا شوند.

 در اين روز از ديرباز رسم بر اين بوده كه مردم عزيز روستاي دك در قالب هيات سينه زني و همراه داشتن علم مخصوص روستاي خود به روستاي اندج مي آيند و طبيعي است كه اندجيها به استقبال اين مردم عزادار  مي روند با خوش آمد گويي و نثار قربانيهايي آنها را به سمت امامزاده روستا هدايت مي كنند تا در آنجا بار ديگر قرائت زيارت وارث و فاتحه خواني انجام شود و بعد از آن نيز مراسم عزاداري دك در حسينيه اندج اجرا مي شود و پس از آن با بدرقه مردم اندج هيات روستاي دك به سمت روستاي خود مي روند ( بدون صرف نهار )و مردم عزادار اندج پس از بدرقه آنها به سمت امامزاده مي روند و ضمن اجراي مراسم خاص و بسيار بي نظير و خالص عزاداري ظهر عاشوراي حسيني را به پا مي كنند و با چرخيدن دور بناي امامزاده و در حياط امامزاده سينه زني مي كنند و در طي عزاداري معمولاً پذيرايي از شربت و خرما و .... توسط افراد كه نذوراتي دارند انجام مي شود و پس از آن نماز جماعت اقامه شده و بعد از آن هم صرف نهار (البته اكثراً مراسم عزاداري در حياط امامزاده پس از اقامه نماز انجام مي شود )

 

و در شب پيش رو كه شب شام غريبان مي باشد باز هم اين عزاداري با اشعار مخصوص اين شب سوز و شور خاص خود را دارد و در شب شام غريبان نيز عزاداري ادامه دارد و در شبهاي بعد نيز به همين منوال مي گذرد .

و در تمام شبها و اكثر روزهاي بعد از شب هشتم ماه محرم تا شب 17 محرم همواره پذيرايي غذا از ميهمانان و عزاداران به عمل مي آيد كه اين نيز در نوع خود منحصر به فرد است . و اينگونه شبهاي محرم سپري مي شود و شب 17 محرم آخرين شبي است كه مردم دور هم در حسينيه جمع مي شوند و پس از آن تقريباً مراسم به اتمام مي رسد و مردم در انديشه سال بعد قرار مي گيرند .

اما در پايان ذكر چند نكته ضروريست :

1-      بديهي است كه رسم عزاداري ايام محرم در اندج بسيار قدمت دارد و در حال حاضر با شكوه برگزار مي شود و اميد آنكه در آينده نيز محترم شمرده شود .

2-      مراسم عزاداري در ماه محرم در اندج معمولاً با خلوص بالايي همراه است و به شكل سنتي است و اميدوارم كه همين طور بي ريا باقي بماند .

3-      البته منظور اينجانب اين نيست كه مديحه سرايي و اشعار الزاماً به شكل سنتي باقي بماند و طبيعي است كه در گذر زمان اين مقوله نيز همانند ساير موارد متاثر از زمان مي باشد اما بيشتر منظورم اين است كه به شكل ديگري كه بيشتر جنبه ظاهري دارد پيش نرود و از فرم و قالب عزاداري اصلي آن خارج نشود .و در جهت ايجاد نو آوري فرمي را كه بيشتر مردم آنرا مي پسندند به فراموشي گذاشته نشود و در عين حال تنها با پرداختن به شيوه هاي سنتي حمايت نسل جوان و تنوع طلب را ازدست ندهيم

4-      اميد آن دارم كه واعظان محترم و مديحه سرايان و روضه خوانهاي عزيز به ذكر ابعاد واقعي و عبرت آموز واقعه عاشورا بپردازند و مردم را با آگاه كردن  از اهداف والاي امام حسين (ع ) به سوي رستگاري هدايت كنند و نه فقط درصدد به گريه درآوردن مردم برآيند و گاهاً خداي ناكرده به مسائل بي اساس و اشعار غير صحيح و انحرافي نپردازندو به نوعي عمل كنند كه بينش و دانش مردم را در ارتباط با اين واقعه پند آموز بالا ببرند و مردم اهداف والاي امام حسين (ع ) و ياران باوفايش را سرلوحه امور زندگي خود قرار دهند و درس آزادگي ! و عزت را به مردم بياموزند و نه فقط گرياندن و امور سطحي و بي اثر را تا اينكه مردم بر حسب عادت و تكرار به محرم و وقايع آن نگاه نكنند ...

 نویسنده: محمد عسگری